Ontspoorde opinie

Waarde leesvrienden en vriendinnen,

Tussen de vele bladen en boeken die ik over allerlei onderwerpen lees zit het blad ‘CV koers’ - opinieblad voor de Christen van vandaag. Welnu dat ben ik geloof ik wel en dus lees ik het zo nu en dan. En nee, het is geen dogmatisch fundamentalistisch Christelijk periodiek. De artikelen zijn doorgaans boeiend en stemmen tot nadenken en verdieping, dus niks mis mee. Recenties van boeken en theaterproducties zijn ook meestal behoorlijk goed geschreven en stemmen tot nieuwsgierigheid. Ja ja, ik weet het, het is wel allemaal vanuit een specifieke invalshoek beschouwd maar op zich stoort me dat niet. Totdat…

Tsja, totdat de feiten geweld aan wordt gedaan.

In het aprilnummer is een lezenswaardig artikel opgenomen met als titel ‘Op zoek naar de ziel van Europa’ en met een subtitel ‘De Europese kernwaarden hebben een Christelijke oorsprong’. Het is een goed geschreven artikel van Tjirk van der Ziel waarin een interview is opgenomen met Antoine Bodar. En de erudiete Antoine? Je vindt hem vreselijk of je houdt van hem. Een tussenweg lijkt er niet. Bodar boeit door zijn uitspraken en zijn groot historisch besef dat helaas voor veel mensen als ‘paarlen voor de zwijnen’ is. Het artikel is een prachtig overzicht van de ontwikkeling van ‘Europa’ waarbij de culturele en dus ook religieuze fundamenten zichtbaar worden gemaakt. Het is kritisch naar de historie en naar het denken van decennia terug over het onderwerp. Bodar wijst op de ‘de pest van het nationalisme dat het bloed van de Europese cultuur vergiftigd heeft’. Harde woorden met helaas veel waarheid. Nu ga ik hier dit artikel niet recenseren of bekritiseren maar ik wil ingaan op wat er - wellicht voor het snelle overzicht dat koppensnellers graag hebben - aan toegevoegd is. De tijdbalk verspreid over een paar pagina’s met illustraties en korte tijdsbeeld gevende teksten van de hand van een andere auteur.

De functie van die tijdbalk is wel leuk bij dit artikel als historisch overzichtje. De tijdbalk loopt van de Pax Romana via achtereenvolgens Clovis, Karel de Grote, het grote Romeinse schisma, de renaissance, de reformatie, de verlichting en revolutie, de parlementaire democratie, de wereldoorlogen, de atoombom, 1968 en de val van de muur tot vandaag de dag. Keurig een paar mooie hoogte- en dieptepunten in onze Europese geschiedenis.

Maar het gaat mis, vreselijk mis zelfs. En dan nota bene in 1968, toch een spannend jaar, tijdsgewricht en draaipunt. Want wat staat er in het tekstblokje? Ik zal het letterlijk citeren hier en vervolgens ontleden zodat duidelijk wordt wat mij al dagen hindert.

Aldus Ronald Westerbeek:
‘1968 - leegloop van de kerken. De moderne theologie krijgt voet aan de grond in de gevestigde kerken, die de decennia erop leeglopen. De geestelijke uitholling van de kerken leidt tot een diepgaande secularisatie in de samenleving, uitmondend in de seksuele revolutie van de jaren zestig en zeventig, maar ook in libertaire ‘verworvenheden’ als legalisering van abortus en euthanasie. Maar is het niet zo dat religiositeit het aflegt tegen atheïsme: naast het klassieke libertaire denken steekt ook een ‘nieuw heidendom’ de kop op in Europa: aandacht voor new age, wicca en Germaans heidendom.’

Einde citaat. Op zijn Brits: ‘poppycock!’. Hier wordt de recente historie niet alleen misgeïnterpreteerd maar zelfs gemanipuleerd om een mening neer te leggen die volslagen niet onderbouwd wordt door de feiten. Neem nu de eerste zin. Daar wordt een oorzakelijk verband gesuggereerd tussen de moderne theologie die voet aan de grond krijgt en de leegloop van de kerken. Waar dat op gebaseerd wordt? Mij is het niet duidelijk. Lijkt me eerder dat de leegloop van de kerken veel eerder te maken had en heeft met veranderende inzichten in de naoorlogse samenleving, herwaardering van het individu, hang naar vrijheid en vorderingen op wetenschappelijk en technologisch gebied en een in het algemeen ‘kleiner’ wordende wereld. Maar zeker niet door de moderne theologie. Onbewezen flauwekul. Het wordt nog erger. ‘Geestelijke uitholling van de kerken’, waar gaat dit over. Hoezo zijn de kerken in die tijd geestelijk uitgehold? Goed, misschien spraken de westerse kerken door al die ontwikkelingen in de wereldwijde samenleving minder tot de verbeelding maar dat is toch geen geestelijke uitholling? Enkele zinnen erna worden abortus en euthanasie gepositioneerd als Libertaire ‘verworvenheden’. De mening is duidelijk door de aanhalingstekens rond verworvenheden maar het is natuurlijk nonsens. Abortus en ook euthanasie hebben vooral een plaats gekregen door emancipatie van de westerse mens. Hetzij vanuit het feminisme (baas in eigen buik) of vanuit het algemeen recht op zelfbeschikking dat gewoon in de rechten van de mens is vastgelegd en waarbij er inderdaad een discussie over vrijwillige levensbeeindiging kan worden en ook is gevoerd. Libertair? Dacht het niet, tenzij KVP, CHU en ARP libertair waren natuurlijk. Dat trouwens de diepgaande secularisatie uitgemond is in de seksuele revolutie is een wel erg boute uitspraak. Het kan een rol gespeeld hebben maar uitmonden in is toch veel te veel het leggen van oorzakekelijke verbanden die niet hard te maken zijn, teveel ‘eer’ hier voor de secularisatie. Om dat dan aan 1968 op te hangen is voor de vrije seksuele moraal nog wel te verklaren want nog steeds wordt ‘the summer of ‘68′ bezongen en beschreven als de tijd van vrijgevochten seksualiteit. Maar secularisatie als aanjager? Ook in 1968 bestond de maatschappij al lang uit veel meer dan de westerse mens met uitsluitend kerkelijke denkbeelden. Het is de tijd van de opkomende popcultuur, veranderingen in de academische wereld, de nieuwe democratie van de straat, politieke moord en opkomend terrorisme, Vietnam, de club van Rome. Het samenstel van al die parallelle en deels kruisende maatschappelijke processen hebben geleid tot de beschreven effecten. De kerk heeft een beetje meegeholpen door zich in die tijd buiten die nieuwe samenleving te plaatsen en vast te houden aan oude beelden en bolwerken, maar niet meer dan dat. En dan de uitsmijter van de alinea: religiositeit legt het af tegen atheïsme. Naast het klassieke libertaire denken steekt een ‘nieuw heidendom’ de kop op. Met alle respect maar new age was in de tachtiger en negentiger jaren aan de orde als reactie op een steeds pregnanter wordende behoefte aan spiritualiteit en vond zijn basis in de esoterie. Wicca en Germaans heidendom? Verklaar u nader. Dat zijn toch net zo min zaken die zich vanuit 1968 ontwikkeld hebben? Het is atheïsme, dat is zeker. Maar de relatie met de geschetste ontwikkelingen is veel te gemakkelijk gelegd. Wicca is afkomstig uit Engeland (Gerard Gardner in 1954 en Margaret Murray in 1921) en is slechts een in het interbellum gegrondveste twintigste eeuwse projectie van aloude hekserij en natuurgodsdienst. Wat heeft dat met 1968 en verder te maken? Met ontkerkelijking wellicht, maar dan alleen als het substantieel en alomtegenwoordig is. Niets is echter minder waar.

Nee, jammer, jammer. Zo’n uitgebalanceerde uitgave als CV koers en het artikel van Tjirk van der Ziel verdienen beter. Er is niks op tegen om in ‘the byline’ een tijdsbeeld te schetsen ter illustratie, maar hou het dan bij feiten en verzin niet van alles bij elkaar. Suggereer geen historische of oorzakelijke verbanden die er niet zijn. Meningen poneren is natuurlijk prima, het helpt het denken. Maar pleeg geen geschiedsvervalsing, het zet de lezer op het verkeerde been. De kritische lezer schrikt van de onzin die gelezen wordt en als het een beetje tegenzit wordt het verder mooie blad terzijde gelegd als fundamentalistische en eenzijdige onzinpublicatie. Het lijkt vooral dat de tekst is geschreven vanuit een positie van een Christelijk bolwerk dat onder vuur ligt en waarbij niet zichtbaar is wie er vuurt. De ‘vijand’ is dan al snel alomtegenwoordig, massaal en de wereld wordt een complot.

En dat was dan wat ik las in slecht één van de kadertjes in die tijdsbalk, de rest zal ik u besparen.

Alice Verheij

Het bovenstaande wordt in verkorte vorm geplaatst in CV koers met de volgende reactie van de redactie er bij. De reactie is mooi maar geeft ook meteen aan wat de in mijn ogen problematische bronnen van de betrokken redacteur zijn:

Naschrift van de redactie:
Natuurlijk is zo’n tijdbalk van 2000 jaar geschiedenis onvermijdelijk kort door de bocht en uiteraard valt over interpretaties te twisten. Ondertussen worden de genoemde oorzakelijke verbanden gelegd door de historicus R. Palmer (in zijn standaardwerk ‘A history of the modern world’) en cultuurhistoricus P.J. Bouman (‘Cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw’) en uiteraard door Francis Schaeffer.
In de tijdbalk hebben we willen aangeven dat de secularisatie niet een soort ‘natuurramp’ was die de kerken ook maar overkwam vanuit de ‘boze buitenwereld’, maar dat interne factoren (moderne theologie en gebrekkige spiritualiteit) van doorslaggevend belang waren. De kerken zijn ook zelf verantwoordelijk voor de snelle leegloop.