Ophelia

Ik heb iets met gekte. Met de gekte in me en met mensen die afwijken van wat ‘men’ gebruikelijk vindt. Als iemand me gek noemt voel ik me gecomplimenteerd want voor mij houd dat in dat ik gezien wordt als niet conform wat die ander als gebruikelijk ervaart. Dat is vaak immers iets dat ik als grijs en onbetekenend ervaar. Ik loop niet in de groef want de groef is me vijandig en waar ik binnen hokjes, kaders en regels gedwongen wordt dan voel ik me beroofd van mijn vrijheid.

In de geschiedenis zijn er veel vrouwen geweest die voor gek versleten werden. Aangezien ik me al wat langer bezig hou met het einde van de negentiende vanuit het perspectief van vrouwen en kunst, kan het niet anders dan dat ik geraakt wordt door kunst uit die tijd die over die gekte gaan. Millais‘ Ophelia is één van de, zo niet hèt belangrijkste, schilderij uit die periode en juist dat schilderij gaat over een vrouw die slachtoffer wordt van haar eigen gekte. Het is als schilderij ook op een wijze tot stand gekomen die bijzonder is.

Toen Millais, één van de belangrijkste Pre Raphaelite schilders, het op zich nam om een bijzonder werk te maken koos hij voor Ophelia. De tragische vrouw uit Shakespeare’s Hamlet. Als model werd Elisabeth Siddal door hem gekozen. Siddel was een prachtvrouw en veelgevraagd model voor schilders als Gabriël Rosetti en dus ook Millais. Maar hoe schilder je een vrouw die sterft in een meer? Welnu, er werd een gevuld bad geplaatst waar Lizzie in ging liggen. Om te voorkomen dat de mooie dame het te koud kreeg in het bad werd het bad verwarmd door er brandende kaarsen onder te plaatsen. Dat ging lange tijd goed.

Echter, Millais was zo verdiept in zijn schilderwerk dat toen op zeker moment de kaarsen waren uitgebrand, hij dat niet door had. Siddal echter reageerde niet en uiteindelijk raakte ze zelfs buiten bewustzijn. De rest is geschiedenis en vooral voedsel voor anekdotes over de schilders en hun modellen. Natuurlijk ontstond er voor Millais (en zijn vrienden) het nodige gelazer door het voorval maar veel belangrijker, uiteindelijk kwam zijn schilderij er toch. En de Ophelia van Millais is nog steeds het topstuk uit die tijd. Wanneer de stroming in de schilderkunst waar hij toe behoorde genoemd wordt is zijn Ophelia de referentie.

Maar wat stelt zijn versie van Ophelia precies voor?

In Shakespeares Hamlet heeft Hamlet op zeker moment en oogje op de mooie maar wat vreemde Ophelia, de dochter van Polonius en zus van Laërtes. Hamlet wil Ophelia huwen maar het komt er niet van. Haar vader Polonius is eerst tegen een verbintenis tussen de twee maar Hamlet is machtig en na een reeks incidenten rond Hamlet en Ophelia waarbij hij haar uiteindelijk aangeeft maar beter het klooster in te gaan ontstaat er een ruzie tussen Hamlet en Polonius. Polonius sterft onder de handen van Hamlet en vrij snel daarna slaat de waanzin toe bij Ophelia. De bevolking van het naburige plaatsje ziet haar bloemen strooiend en onbegrijpelijke liedjes zingend in het land. Laërtes komt terug uit Frankrijk om verhaal te halen over de dood van zijn vader. Na enige tijd wordt het verhaal de wereld in geholpen dat Ophelia uit een boom in een kreek is gevallen en verdronken. Laërtes echter is ervan overyuigd dat ze zelfmoord heeft gepleegd. De waarheid wordt niet duidelijk en Hamlet besluit om onder het gewicht van de dood van Ophelia haar broer te laten weten dat hij van haar hield zoals nog geen veertig broers zouden kunnen. Maar Hamlet is zoals bekend een onoprecht en kwaad mens. Aangezien Ophelia veel bloemen en kruiden uitdeelde maar zichzelf alleen wijnkruid gaf dat bekend stond als giftig en daarnaast ook gebruikt werd als middel om abortus te plegen (en een bestanddeel van grappa is maar dat is een geheel ander verhaal), wordt de toeschouwer duidelijk gemaakt dat Ophelia daadwerkelijk tot waanzin verviel als gevolg van de dood van haar vader en uiteindelijk zelfmoord pleegde. Waardoor Hamlet dus meer bloed aan de handen heeft.

Het is die Ophelia die door Millais op magistrale wijze geschilderd werd. In rust gestorven in het water van een ondiepe kreek. Gekleed in een prachtige jurk en bestrooid met bloemen en kruiden en met een serene uitdrukking op het gezicht alsof ze vrede heeft met haar dood. In haar dood is ze wellicht mooier dan in haar leven. Ondanks dat in Shakespeare’s stuk Ophelia als gek geworden wordt afgeschilderd kan de vraag gesteld worden of ze eigenlijk niet heel normaal was. De rouw om haar vermoorde vader, de dreiging van de enge Hamlet die eerst om haar hand dingt maar vervolgens haar in een klooster wil opbergen, kunnen immers gewoon teveel geworden zijn om nog verder te willen leven. En is het dan gek om er uit te stappen? Is ze daarmee eigenlijk niet metaforisch voor eenieder wiens leven om uiteenlopende redenen te zwaar is geworden en daar de ultieme conclusie uit trekt? Ik zal de mens die het opgeeft nooit verwijten gek te zijn geworden. In sommige gevallen is het alles behalve gekte wat er op zo’n moment aan de orde is.

Millais echter was, zo gaat het verhaal, gevangen door Elisabeth Siddal’s schoonheid en maakte Siddal onsterfelijk door haar te schilderen als een overleden vrouw. En dat is vooral eigenlijk een mooi gegeven.

© 2012 Alice Anna Verheij

2 thoughts on “Ophelia

Reacties zijn gesloten.